Witaminy

Witaminy to związki organiczne niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów metabolicznych, niebędące materiałem energetycznym. Działają biologicznie w niskich stężeniach. Biorą udział w przemianach białek, tłuszczy i węglowodanów oraz syntezie licznych związków niezbędnych do prawidłowego działania organizmu. Ich brak lub niedobór zaburza przebieg różnych procesów i wywołuje zaburzenia w funkcjonowaniu organizmu.

 

Ze względu na właściwości fizykochemiczne witaminy dzielimy na:

– witaminy rozpuszczalne w tłuszczach: A, E, D, K,

– witaminy rozpuszczalne w wodzie: B1 (tiamina), B2 (ryboflawina), niacyna (B3, PP), B6, B12, foliany (w tym kwas foliowy), biotyna, kwas pantotenowy (witamina B5), witamina C (kwas askorbinowy).

 

Witaminy muszą być dostarczane z pożywieniem. W żywności występują często w różnych formach strukturalnych wykazujących różną aktywność biologiczną. Mogą, jak betakaroten, występować w postaci tzw. prowitaminy, która w organizmie przekształcona jest do formy aktywnej biologicznie, jaką jest witamina A.

 

Ważnymi czynnikami wpływającymi na pokrycie zapotrzebowania na witaminy są czynniki warunkujące biodostępność i bioaktywność tych związków. Biodostępność to stopień, w jakim dany związek jest uwalniany w przewodzie pokarmowym z połączeń, w jakich występuje w żywności, a następnie jest wchłaniany i rozprowadzany do tkanek i narządów. Aktywność biologiczna – bioaktywność to stopień, w jakim określony związek jest przyswajany z pożywienia, przekształcany w postać aktywną i zapobiega objawom niedoboru.

Główne czynniki wpływające na aktywność biologiczną witamin dostarczanych z pożywieniem to:

– forma chemiczna, w jakiej dana witamina występuje w danym produkcie,

– forma (struktura, postać) źródła (produktu będącego źródłem witaminy),

– obecność substancji działających antagonistycznie lub synergistycznie,

– sprawność mechanizmów wchłaniania jelitowego,

– poziom białek transportujących,

– stan odżywienia (wielkość zapasów ustrojowych) i wielkość spożycia,

– występujące zaburzenia w stanie zdrowia, choroby oraz przyjmowane leki, które w istotny sposób mogą zmieniać przyswajanie i wykorzystanie witamin.

 

Niedostateczny dowóz witamin może prowadzić do hipowitaminozy lub nawet awitaminozy, zaś nadmierne spożycie do hiperwitaminozy.

Hipowitaminoza to stan umiarkowanego niedoboru witaminy objawiający się charakterystycznymi zakłóceniami w funkcjonowaniu organizmu.

Awitaminoza to zespół chorobowy wywołany głębokim i długotrwałym niedoborem (brakiem) danej witaminy.

Hiperwitaminoza to niedomaganie organizmu spowodowane niekorzystnym (toksycznym) działaniem nadmiaru spożywanej witaminy.

 

Do czynników wpływających na występowanie niedoborów witamin w organizmie należą:

– niskie spożycie witamin z dietą,

– zaburzenia wchłaniania (związane np. z różnego typu chorobami przewodu pokarmowego),

– niedobór białek transportujących witaminy w układzie krążenia,

– niemożność przekształcenia witamin do form biologicznie aktywnych,

– zwiększone zapotrzebowanie organizmu na witaminy (np. w okresie intensywnego wzrostu, ciąży, laktacji, rekonwalescencji po rozległych zabiegach chirurgicznych),

– zwiększone usuwanie witamin (np. związane z utratą krwi, występowaniem biegunek),

– zwiększone zapotrzebowanie indukowane stosowaniem niektórych środków farmakologicznych lub np. nadmiernym spożyciem alkoholu.

 

Oceniając rolę żywności w zaspokajaniu naszego zapotrzebowania na witaminy, szczególną uwagę zwracamy na produkty bogate w daną witaminę oraz tzw. produkty będące w diecie dobrymi źródłami danej witaminy.

Produkt bogaty w witaminę to produkt o dużej (bardzo dużej) zawartości danej witaminy.

Dobre źródło witaminy w żywieniu to produkt, który choć nie zawsze obfituje w daną witaminę, to ze względu na duże i powszechne spożycie, pokrywa w istotnym stopniu dzienne zapotrzebowanie na tę witaminę.

 

Wysoka dostępność suplementów zawierających różne witaminy sprawia, iż problemem może być nie tylko zbyt niski, ale także ich zbyt wysoki dowóz do organizmu. U osób przyjmujących suplementy witaminowe lub witamonowo-mineralne może dochodzić do przekroczenia górnych tolerowanych poziomów spożycia tych składników.

 

 

 

 

Piśmiennictwo
  1. Rola dietetyka w prewencji i leczeniu chorób. Kompetencje i umiejętności dietetyka w Europie; Mirosław Jarosz, Lucyna Pachocka
  2. Normy żywienia człowieka. Podstawy prewencji otyłości i chorób niezakaźnych. Pod red. M. Jarosza, B. Bułhak-Jachymczyk. PZWL, Warszawa 2008
  3. Normy żywienia człowieka. Fizjologiczne podstawy. Pod red. Światosława Ziemlańskiego. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa 2001.
  4. EURODIET. European Diet and Public Health. The continuing challenge. Working Part 1: Final Report, 14 June 2000. http://eurodiet.med.uoc.gr//
  5. Macronutrients and healful Diet. W „Dietary Reference Intakes for Energy, Carbohydrates, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids (Macronutrients).2005. The National Academy of Sciences.
  6. http://www.nap.edu/openbook/0309085373/html/265.html